Meksiko

Estados Unidos Mexicanos
Sameindu Meksikansku Statirnir

(Flagg Meksiko) (Skjaldarmerki Meksiko)
Tjóðarmotto: Onki
Tjóðsangur: <<Himno Nacional Mexicano>>
Alment mál	Spanskt
Høvuðsstaður	Meksikobýur
Presidentur	Felipe Calderón
Átrúnaður	Kristindómur 95 % Aðrir 5 %
Fullveldi	16. September 1810 (frá Spania)
Vídd  - tilsamans  - vøtn (%)	1,972,550 km² 2,5 %
Íbúgvar  - tilsamans 2007  - tættleiki	108 700 891 55/km²
Gjaldoyra	Meksikanskur peso (MXN)
Tíðarzona	UTC -5 til -7
Alnet økisnavn	.mx
Telefonkota	+52
Spenningur

Meksiko (spanskt; Estados Unidos Mexicanos) er land í Norðuramerika við umleið 109 mió íbúgvar. Meksiko hevur mark við USA, Guatemala og Belis. Í Meksiko talar fólkið spanskt, tí at fyrr var Meksiko spanskt hjáland. Hóast nógv olja og gass eru í Meksiko, er landið fátækt.

Søga

Antonio López de Santa Anna (1974-1876)

Tá ið spaniamenn komu hagar í fyrru helvt í 16. øld, týndu teir hesi gomlu ríki og ráddu í landinum, til tað tók loysing frá Spania í 1821.

Eftir fyrra heimsbardaga fóru stjórnirnar í londum í Latínamerika at kvíða fyri vaksandi megi USA, og at peningavaldið og ídnaðurin har skuldu fáa fastatøkur á londum teirra. Í Meksiko høvdu oljufeløg úr Sambandsríki Amerika gjørt so stórar íløgur í oljuvinnu, at tey stýrdu meksikonsku stjórnini og fingu møguleika at hótta við at leggja seg upp í innanlandsviðurskifti við hermegi. Í 1934 tók nýggjur forseti Lázaro Cárdenas við í Meksiko. Hann gjørdi víðtøknar nýskipanir í landbúnaðinum og ognartók og læt til dømis 18 milliónir hektarar av jørð til felagsnýtslu í bygdunum. Í 1938 tjóðartók Cárdenas amerikonsku og bretsku oljufeløgini í Meksiko, og um alt landið fegnaðust fólk um hesa gerð. Cárdenas gav ikki eftir fyri endurgjaldskravi og hóttanum úr Sambandsríki Amerika og Stóra Bretlandi, men fór í staðin at samráðast við onnur lond um oljusølu, til dømis Italia og Týskland.

Búskapur

Fotomynd av Meksiko tikin úr einum fylgisveini

Meksikobýur

Kort yvir Meksiko

Kríggj hevur ikki verið ímillum londini í Norðuramerika í yvir 150 ár. Stutt síðan samdust Meksiko við USA og Kanada um at taka av allar handilsforðingar og lata marknaðin upp fyri útflutningi hvør frá øðrum. Enn er tíðliga at siga, hvørja ávirkan avtalan hevur havt á búskapin í londunum. Men hon er komin illa við hjá meksikonskum bóndum, tí at bíligar búnaðarvørur úr USA floyma inn á marknaðin í Meksiko. Fyrimunurin er, at matur verður bíligari at keypa hjá fátæka fólkinum.

Ferðamannavinnan er ein av størstu inntøkukeldunum í Meksiko. Fólk koma úr øllum heiminum at síggja Chichén Itzá, Tenochtitlán, Palenque og aðrar býir úr gomlum døgum, sum blómaðu í Mayaríkinum og Astekaríkinum. Heiti sjógvurin og stóru sandstrendurnar í frítíðarbýunum Acapulco og Cancun draga eisini mong ferðafólk til sín.

Í 1976 varð nógv olja funnin fram við strondini í Meksikoflógva, og nú á døgum er Meksiko fimtstørsta oljuland í heiminum. Um 3000 oljuboripallar eru nú í flógvanum. Tætt sunnan fyri markið móti USA eru einar 2000 verksmiðjur, kallaðar maquiladoras. Her verða bilar, teldur, skógvar og aðrar hálvlidnar vørur savnaðar og gjørdar lidnar, næstan alt verður flutt út. Útlendingar eiga flestu verksmiðjurnar, og tað er bíliga arbeiðsmegin í Meksiko, sum lokkar. Maquiladoras geva væl av inntøku hjá Meksiko og gera sítt til, at búskapurin í landinum ikki bara byggir á oljuna.

Í Meksiko eru eisini mong metal, til dømis jarn, sink, kopar, og einki annað land í heiminum vinnur so nógv silvur sum Meksiko.

Mentan

Matur

Maturin, meksikanar eta, er sterkt kryddaður, helst við reyðpipari ella chili. Grønmetið og fruktina dyrka teir mest sjálvir, til dømis avokado, bønir, tomatir og mais. Tortilla er pannukøka, ið verður bakað av maismjøli og fylt við kjøti ella grønmeti og osti. Aftur við høsnarunga hava meksikanar sterka sós, mole, gjørd av reyðpipari og sjokulátu.

Listhandverk

Indiánsku fólkasløgini í Meksiko eru gitin fyri at duga væl at veva og baldýra. Blátt, reytt og svart eru vanligastu litirnir í gomlu meksikonsku mynstrunum.

Fólkið

Enn liva indiánsk fólkasløg í Meksiko, men mesta fólkið er mestitsar - Fólk ættað frá sponsku niðursetufólkunum og indiánum. Um helvtin av fólkinum er undir 19 ár, og fólkið fjølgast ógvuliga skjótt. Tað hevur við sær, at ov nógv fólk verður í býunum. Avmarkað dyrkilendi er í Meksiko, og landið er ikki ført fyri at útvega nóg mikið av mati til alt fólkið. Tó at flestu meksikanar eru katolikkar, hava teir enn siðir úr gomlum indiánskum átrúnaðum, og á mongum stevnum vera kristnir og indiánskir siðir brúktir hvør um annan.

Landafrøði

Landslagið í Meksiko er fjølbroytt. Fyri norðan eru víðar oyðimerkur, í miðjum landi fjøll við kava á og stórur háslætti og tropiskur regnskógur fyri sunnan.

Landslutir

Landslutir í Meksiko
Landslutur	Íbúgvar (2005)	Vídd (km²)	Høvuðsstaður
1. Aguascalientes	1 051 000	5 625	Aguascalientes
2. Baja California	2 842 000	71 546	Mexicali
3. Baja California Sur	517 000	73 943	La Paz
4. Campeche	751 000	57 727	Campeche
5. Chiapas	4 256 000	73 681	Tuxtla Gutiérrez
6. Chihuahua	3 238 000	247 487	Chihuahua
7. Coahuila	2 475 000	151 445	Saltillo
8. Colima	562 000	5 627	Colima
9. Durango	1 489 000	123 367	Victoria de Durango
10. Guanajuato	4 893 000	30 621	Guanajuato
11. Guerrero	3 116 000	63 618	Chilpancingo de los Bravo
12. Hidalgo	2 334 000	20 856	Pachuca de Soto
13. Jalisco	6 652 000	78 630	Guadalajara
14. Estado de México	14 161 000	22 333	Toluca de Lerdo
15. Michoacán	3 988 000	58 667	Morelia
16. Morelos	1 605 000	4 892	Cuernavaca
17. Nayarit	943 000	27 862	Tepic
18. Nuevo León	4 164 000	64 203	Monterrey
19. Oaxaca	3 522 000	93 343	Oaxaca de Juárez
20. Puebla	5 391 000	34 251	H. Puebla de Zaragoza
21. Querétaro (delstat)	1 593 000	11 658	Santiago de Querétaro
22. Quintana Roo	1 134 000	42 535	Cd. Chetumal
23. San Luis Potosí	2 412 000	61 165	San Luis Potosí
24. Sinaloa	2 610 000	57 331	Culiacán Rosales
25. Sonora	2 384 000	179 516	Hermosillo
26. Tabasco	2 013 000	24 747	Villahermosa
27. Tamaulipas	3 020 000	80 148	Ciudad Victoria
28. Tlaxcala	1 061 000	3 997	Tlaxcala de Xicohténcatl
29. Veracruz de Ignacio de la Llave	7 081 000	71 856	Xalapa de Enríquez
30. Yucatán	1 803 000	39 671	Mérida
31. Zacatecas	1 357 000	75 416	Zacatecas
32. Distrito Federal	8 670 000	1 484

Myndir

Hygg eisini at

• Norðuramerika
• Meksikobýur